Ontdekserie · Uitlegzaal
Stenen die oplichten in het donker
Sommige stenen lijken overdag gewoon. Onder een uv-lamp sturen ze opeens een andere kleur terug. Dat heet fluorescentie. Geen toverij, en ook niet hetzelfde als een regenboog in een opaal.
Kort antwoord
De steen leent onzichtbaar licht en geeft zichtbaar licht terug
Ultraviolet licht zie je zelf niet. Een uv-lamp stuurt het naar de steen. Sommige bouwsteentjes nemen dat licht op en sturen meteen een kleur terug die je wél ziet. Zolang de lamp aanstaat, gloeit de steen. Gaat de lamp uit, dan stopt het bijna altijd meteen.
Stap voor stap
Van gewone kleur tot een gloed
Volg het pad alsof je zelf de lamp aandoet, en daarna weer uit.
Overdag zie je zijn gewone kleurDe paarse of groene tint van fluoriet is zijn kleur in gewoon licht. Oplichten is een tweede verhaal. Dat zie je pas als het licht verandert.
Een lamp stuurt licht dat je niet zietUltraviolet licht zit net naast violet, maar je ogen vangen het niet. Een gewone feestlamp is meestal langgolvig uv, rond 365 nanometer. Kortgolvig uv, rond 254 nanometer, is sterker voor veel museumstenen en hoort niet in een kinderproef.
Kleine gasten in de steen vangen hetNiet de hele steen doet het werk. Heel kleine beetjes van andere elementen, bijvoorbeeld mangaan, kunnen het uv-licht opnemen. Zonder zo’n gast blijft een stuk vaak stil, ook al is het dezelfde steensoort.
De steen stuurt een andere kleur terugDat terugsturen, terwijl de lamp aanstaat, heet fluorescentie. Fluoriet doet dat vaak blauw of violet. Willemiet uit Franklin in New Jersey staat bekend om felgroen, en de calciet ernaast vaak om rood. Die combinatie vraagt meestal kortgolvig uv, niet een feestlamp.
Lamp uit, gloed wegBij fluorescentie stopt het licht meteen. Blijft een steen nog even nazinderen, dan heet dat fosforescentie. Sommige calciet en sommige willemiet kunnen dat kort. De meeste stenen doen het niet.
Niet elk stuk doet meeTwee stukken fluoriet kunnen er hetzelfde uitzien en toch anders reageren. De ene gloeit, de andere blijft stil. Oplichten is dus geen bewijs dat een steen echt is, en stil blijven is geen bewijs dat hij nep is.
Zo ziet het eruit
Drie stenen, drie reacties op licht
De foto’s tonen de stenen in gewoon licht. De gloed komt er pas bij met de juiste lamp.
FluorietHet woord fluorescentie komt van deze steen. Veel stukken lichten blauw of violet op, vooral onder langgolvig uv. Lang niet allemaal. In gewoon licht blijft hij vooral een kleurrijke steen om voorzichtig te bekijken.
CalcietSommige calciet licht rood, oranje of roze op. In Franklin, New Jersey, ligt die rode gloed naast groene willemiet. Dat is een museumlamp. Het is geen belofte voor elk stuk calciet thuis.
SodalietSommige sodaliet licht oranje op onder een uv-lamp. Hackmaniet, een bijzondere vorm, verandert juist van kleur en houdt die kleur even vast. Dat is een andere truc, geen fluorescentie.
Begrippen
Handige woorden
Korte uitleg, zodat gloed, nagloed en gewoon kleurenspel niet door elkaar lopen.
- Fluorescentie
- Oplichten zolang de uv-lamp aanstaat. Gaat de lamp uit, dan stopt de kleur meteen.
- Fosforescentie
- Nog even nagloeien nadat de lamp uit is. De meeste stenen doen dit niet.
- Ultraviolet licht
- Licht dat je ogen niet zien, net naast violet. Een uv-lamp maakt het bruikbaar om te kijken.
- Langgolvig uv
- Ongeveer 365 nanometer. Een gewone feestlamp zit hier vaak. Kortgolvig uv, rond 254 nanometer, is iets voor een verzamelaarslamp.
- Kleurenspel
- Kleur die je in gewoon licht ziet, zoals in opaal, doordat licht in de steen breekt. Dat is geen fluorescentie.
Missie
Word een lichtdetective
Ga in een donkere kamer staan met een gewone uv-lamp, het soort feestlamp met langgolvig uv. Kijk niet in de lamp, en hou het kort. Leg er drie dingen onder en schrijf op welke kleur terugkomt, en of die meteen stopt als de lamp uitgaat.
- 1 · Een fluoriet of calciet, als je die hebt
- 2 · Een wit vel papier of een wit shirt
- 3 · Een glas tonic, als dat in huis is
Papier en tonic zijn geen stenen. Ze laten wel hetzelfde idee zien: onzichtbaar licht wordt zichtbaar licht. Doet je steen niets, dan is hij niet kapot. Veel stukken doen het gewoon niet, of alleen onder een andere lamp.
Bekijk het in het echt
Eerst de kleur die je meteen ziet
Een steen mag mooi zijn in gewoon licht. Oplichten is een bonus, geen keurmerk. Kies een stuk niet alleen omdat deze soort zou moeten gloeien. Dat verschilt per steen, en per lamp.
Fluoriet in de stenengids · Calciet in de stenengids · Naar Stefan's schatkamer
Stefans blik
Eerst kijken, dan de lamp
Een steen mag best eerst opvallen door paars, groen of helder. Daarna wordt de vraag leuker: wat doet hij als het licht verandert? Op Stefans Kristallen mag dat kijken voorop staan.
Redactionele Ontdekserie-toon · Stefans KristallenFAQ
Veelgestelde vragen
- Doet elke fluoriet dit?
Nee. Het woord fluorescentie komt van fluoriet, maar veel stukken blijven stil. Dat hangt af van kleine gasten in de steen en van het soort uv-licht.
- Is dit hetzelfde als de regenboog in een opaal?
Nee. Kleurenspel zie je in gewoon licht, doordat licht in de steen breekt. Fluorescentie zie je pas als een uv-lamp aanstaat. De blauwe opaal van het Tanayama-plateau laten we zien om zijn kleur in gewoon licht. Of dat stuk onder uv oplicht, staat hier niet vast.
- Blijft de steen gloeien als de lamp uit is?
Meestal niet. Stopt het meteen, dan is het fluorescentie. Gloeit hij nog even na, dan is het fosforescentie.
- Is oplichten gevaarlijk?
De gloed zelf is zichtbaar licht. Daar hoef je niet bang voor de steen van te zijn. Kijk wel niet in de uv-lamp. Kortgolvig uv is voor verzamelaars met een goede lamp, niet voor een proef met kinderen. Sommige zeldzame mineralen zijn radioactief. Die horen niet in een beginnersverzameling, en die gebruiken we hier niet als proef.
- Hebben oplichtende stenen een genezende werking?
Nee. Op StefansKristallen beschrijven we wat je ziet en hoe het licht werkt, niet als medisch feit.
Bronnen
Verder lezen
Voor wie dieper wil kijken. We houden de uitleg eenvoudig; de wetenschap erachter is rijker.
Ontdek verder
Volgende zalen in het museum
Ga verder met kijken, lezen of verzamelen, in jouw tempo.