Ontdekserie
De 10 vreemdste stenen ter wereld
Een steen is hard, stil en altijd hetzelfde. Dat denk je tenminste. Er bestaan stenen die je kunt buigen, stenen die in de zon van kleur veranderen en stenen die door een blikseminslag ontstaan. Wij zochten de tien gekste uit en leggen rustig uit hoe ze werken. Een paar ervan kun je zelfs bij ons in de shop vinden.
Onze eigen top 10, gekozen door Stefan.
- Wat is het
- Mineraal, een boraat
- Formule
- NaCaB₅O₆(OH)₆·5H₂O
- Waarom vreemd
- Vezels geleiden licht, als glasvezel
- Waar gevonden
- Vooral Boron, Californië (VS)
Gekke trucjes van de natuur
Wat maakt een steen vreemd?
Niet omdat er toverij achter zit, maar omdat de natuur iets doet wat je niet verwacht.
De stenen op deze pagina zijn vreemd om heel verschillende redenen. Sommige doen iets met licht, sommige zien eruit als iets wat je niet van een steen verwacht, en sommige ontstaan op een bijzondere manier. Voor allemaal geldt: er zit een echte, natuurkundige uitleg achter. Geen toverij, maar wel heel bijzonder.
De lijst
Tien rariteiten, in onze eigen volgorde
Hieronder staan tien stenen die ons opvielen. De volgorde is onze eigen keuze. Er is geen officiële lijst van de vreemdste stenen ter wereld.
Ulexiet, de tv-steen
Waarom is deze steen zo vreemd?
Leg een gepolijst stukje ulexiet op een tekst, en de letters lijken bovenop de steen te staan. Ulexiet bestaat uit heel dunne vezeltjes die licht doorgeven, net als glasvezelkabels. Daarom heet hij ook wel de tv-steen.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Mineraal, een boraat
- Formule
- NaCaB₅O₆(OH)₆·5H₂O
- Waarom vreemd
- Vezels geleiden licht, als glasvezel
- Waar gevonden
- Vooral Boron, Californië (VS)
- Vernoemd naar
- De Duitse scheikundige Georg Ludwig Ulex
Leuke weetjes
- Het effect werkt alleen als de steen aan twee kanten recht en glad is geslepen, dwars op de vezels.
- Ulexiet wordt ook gebruikt om boor te winnen, bijvoorbeeld voor hittebestendig glas.
- Ulexiet is zacht en lost een beetje op in water. Dus niet afspoelen.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Ulexite – De tv-steen, de formule en de vindplaats Boron.
Itacolumiet, de buigbare steen
Waarom is deze steen zo vreemd?
Itacolumiet is zandsteen, maar een dun plakje kun je met je handen een beetje buigen. Dat komt doordat de zandkorrels als kleine scharniertjes in elkaar haken, met kleine holtes ertussen. Ze kunnen een beetje schuiven zonder los te laten.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Gesteente, buigzame zandsteen
- Kleur
- Geelachtig, met groenige glimmertjes
- Waarom vreemd
- Dunne plakjes buigen zonder te breken
- Waar gevonden
- Itacolomi in Minas Gerais (Brazilië), Haryana (India), North Carolina (VS)
- Vernoemd naar
- De berg Itacolomi in Brazilië
Leuke weetjes
- Plakjes van 1 tot 2 millimeter dik kun je met de hand buigen. Ze schijnen er zelfs een krakend geluidje bij te maken.
- Vroeger dacht men dat de glimmertjes (mica) de steen buigzaam maakten. Nu weten we dat het door de in elkaar grijpende korrels komt.
- Sommige stukken worden stijver als ze heel lang uitdrogen.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Itacolumite – Buigzame zandsteen, de berg Itacolomi en de andere vindplaatsen.
Fulguriet, versteende bliksem
Waarom is deze steen zo vreemd?
Als de bliksem in zand of grond inslaat, wordt het daar in een fractie van een seconde extreem heet. Het zand smelt en stolt tot een holle, ruwe buis van glas. Zo'n buis heet een fulguriet: letterlijk een stukje bliksem dat je kunt vasthouden.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Natuurlijk glas (mineraloïde), vooral lechatelieriet
- Waarom vreemd
- Ontstaat in een flits door blikseminslag
- Temperatuur
- Het bliksemkanaal wordt ongeveer 30.000 graden heet
- Waar gevonden
- Overal waar bliksem in zand slaat, bekend uit Florida en de Sahara
- Recordlengte
- Een buis van bijna 5 meter uit Florida
Leuke weetjes
- Charles Darwin beschreef al fulgurietbuizen van ruim 9 meter in Engeland.
- Fulgurieten kunnen tot 15 meter de grond in gaan.
- Wetenschappers gebruiken fulgurieten om te onderzoeken hoe vaak het vroeger onweerde.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Fulgurite – Natuurlijk glas, de temperatuur en de lange buizen.
Hackmaniet, de kleurwisselaar
Waarom is deze steen zo vreemd?
Hackmaniet is een bijzondere vorm van sodaliet. Sommige stukken zijn wit, maar worden paars of roze als je ze in de zon of onder uv-licht legt. Leg je ze daarna in het donker, dan verbleekt de kleur weer. Dat kun je steeds opnieuw doen.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Mineraal, een variëteit van sodaliet
- Formule
- Na₈(Al₆Si₆O₂₄)Cl₂ (met zwavel)
- Waarom vreemd
- Verandert van kleur door licht (tenebrescentie)
- Waar gevonden
- Afghanistan, Myanmar, Canada, Groenland en meer
- In onze stenengids
- Sodaliet
Leuke weetjes
- Het effect heet tenebrescentie, een moeilijk woord voor kleuren door licht.
- Stukken uit Canada en Groenland doen het omgekeerd: ze beginnen paars en verbleken binnen.
- Kortgolvig uv-licht laat de kleur het snelst verschijnen.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Hackmanite – Tenebrescentie, de formule en de vindplaatsen. Op Wikipedia staat dit bij sodaliet.
Pele's haar
Waarom is deze steen zo vreemd?
Bij een vulkaanuitbarsting vliegen er kleine druppels lava door de lucht. De wind trekt ze uit tot superdunne draadjes van glas, die eruitzien als goudblond haar. Op Hawaï heet het Pele's haar, naar de godin van de vulkanen.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Vulkanisch glas (mineraloïde) van basalt
- Dikte
- 0,001 tot 0,3 millimeter
- Lengte
- Meestal 5 tot 15 cm, soms tot 2 meter
- Waar gevonden
- Hawaï, Etna (Italië), IJsland, Ethiopië, Nicaragua
- Familie
- Net als obsidiaan natuurlijk vulkanisch glas
Leuke weetjes
- In IJsland noemen ze het nornahár, heksenhaar.
- Pele's haar is erg scherp en breekbaar. Kleine stukjes kunnen in je huid prikken, dus niet aanraken als je het ooit ziet.
- Een draadje is vaak dunner dan een mensenhaar.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Pele's hair – Vulkanisch glas, de dikte en de vindplaatsen.
Moqui-knikkers
Waarom is deze steen zo vreemd?
In de rode woestijn van Utah liggen duizenden ronde bolletjes, van erwt tot honkbal. Ze zijn gemaakt van zand dat aan elkaar is gekit met ijzeroxide. Toen een Marsrover in 2004 op Mars bijna dezelfde bolletjes vond, keken wetenschappers meteen naar deze aardse versie.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Concreties: zand met hematiet en goethiet
- Ouderdom
- Ongeveer 200 miljoen jaar (Navajo-zandsteen)
- Grootte
- Van een erwt tot een honkbal
- Waar gevonden
- Zuid-Utah (VS), onder meer rond Zion en Escalante
- Familie
- IJzeroxide, net als hematiet
Leuke weetjes
- De bolletjes op Mars kregen van NASA de bijnaam blueberries, bosbessen.
- Moqui-knikkers zijn niet alleen rond. Er zijn ook knoopjes, schijfjes en holle buisjes.
- Ze ontstonden doordat ijzerhoudend grondwater door het zand stroomde en het ijzer op bepaalde plekken achterliet.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Moqui marbles – De bolletjes in Utah, de ouderdom en de vergelijking met Mars.
Pyrietzonnen
Waarom is deze steen zo vreemd?
Pyriet groeit meestal als blokjes. Maar in een paar steenkoolmijnen in Illinois groeide het als platte, ronde schijven met stralen, net een zonnetje. Ze zien eruit als fossielen, maar dat zijn ze niet: het is pure kristalgroei.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Pyriet (ijzersulfide), kattengoud
- Ouderdom
- Ongeveer 350 miljoen jaar
- Vorm
- Platte schijven met stralen
- Waar gevonden
- Steenkoolmijnen bij Sparta en Conant, Illinois (VS)
- In onze stenengids
- Pyriet
Leuke weetjes
- Mijnwerkers noemden ze Miner's Dollars, mijnwerkersdollars.
- Deze schijfvorm is bijna nergens anders ter wereld bekend.
- Ze groeiden diep onder de grond onder hoge druk, soms tussen twee lagen steenkool in. Lees ook ons verhaal over de pyrietreus.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Illinois State Museum, Pyrite Suns – De schijven uit de steenkoolmijnen van Illinois.
- Wikipedia, Pyriet – Pyriet is ijzersulfide, ook wel kattengoud genoemd.
Labradoriet
Waarom is deze steen zo vreemd?
Van één kant is labradoriet grijs en saai. Maar draai hem een beetje, en ineens flitst er blauw, groen of goud over de steen. Die kleur zit niet in de steen zelf. Het licht weerkaatst op superdunne laagjes binnenin, net als bij een zeepbel.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Mineraal, een veldspaat
- Waarom vreemd
- Labradorescentie: kleurflitsen door licht op dunne laagjes
- Eerst gevonden
- Paul's Island bij Nain, Labrador (Canada)
- Bijzondere soort
- Spectroliet uit Finland, met extra veel kleuren
- In onze stenengids
- Labradoriet
Leuke weetjes
- De laagjes in de steen zijn honderden keren dunner dan een haar.
- De kleurrijke spectroliet werd in 1940 in Finland gevonden, bij het graven van verdedigingswerken.
- Je ziet het effect alleen vanuit één bepaalde hoek. Draai de steen dus rustig rond.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Labradorite – Labradorescentie, Paul's Island en spectroliet.
Septarie, het drakenei
Waarom is deze steen zo vreemd?
Van buiten lijkt een septarie een gewone ronde klont. Zaag je hem door, dan zie je een netwerk van scheuren, gevuld met gele of witte kristallen. Vroeger dachten mensen bij zulke ronde stenen soms dat het dinosauruseieren waren.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Concretie met scheuren, gevuld met calciet
- Waarom vreemd
- Scheurpatroon binnenin, als een gebarsten ei
- Hoe ontstaan
- De binnenkant kromp en scheurde; later groeiden er kristallen in
- Beroemd voorbeeld
- De Moeraki Boulders in Nieuw-Zeeland, tot 3 meter groot
- In onze stenengids
- Septaria
Leuke weetjes
- Het woord komt van het Latijnse septum, tussenschot: de scheuren lijken muurtjes.
- Op het strand van Moeraki in Nieuw-Zeeland liggen reuzen-septaries die eruitzien als knikkers van een reus.
- In de shop vind je doorgezaagde septaries waar je het patroon goed in ziet.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Septarian concretion – Septarische concreties en de Moeraki Boulders.
Woestijnroos
Waarom is deze steen zo vreemd?
Een woestijnroos lijkt op een bloem, maar is helemaal van steen. Hij groeit in de woestijn, als zout water verdampt. Gips of bariet vormt dan platte kristallen die als blaadjes uitwaaieren, met zand ertussen gevangen.
🏛 Museumkaart
- Wat is het
- Rozet van gips of bariet met zandkorrels
- Waarom vreemd
- Ziet eruit als een stenen bloem
- Waar gevonden
- Tunesië, Algerije, Libië, Saoedi-Arabië, Oklahoma (VS)
- Record
- Een exemplaar van 43 cm breed en 57 kilo
- In onze stenengids
- Woestijnroos
Leuke weetjes
- In Oklahoma is de rose rock sinds 1968 een officieel staatssymbool.
- Rond het zoutmeer Chott el Djerid in Tunesië worden veel woestijnrozen gevonden.
- Woestijnrozen van gips zijn zacht (hardheid 2). Dus voorzichtig mee omgaan en niet nat maken.
Bronnen en notities
De namen, plaatsen en uitleg komen uit de bronnen bij elke steen. De volgorde is onze eigen keuze, geen officiële ranglijst.
- Wikipedia, Desert rose (crystal) – Rozetten van gips of bariet, de vindplaatsen en het record.
Rustig uitgelegd
Vragen die vaak langskomen
Korte antwoorden, zodat buigen, kleuren en bliksem niet door elkaar lopen.
Bestaat er echt een steen die je kunt buigen?
Ja. Itacolumiet is een zandsteen waarvan dunne plakjes een beetje buigen, omdat de korrels als scharniertjes in elkaar haken.
Welke steen verandert van kleur?
Hackmaniet verandert van kleur in zonlicht of uv-licht en verbleekt weer in het donker. Labradoriet lijkt van kleur te veranderen als je hem draait.
Wat is versteende bliksem?
Een fulguriet: een buis van glas die ontstaat als bliksem in zand inslaat en het zand laat smelten.
Is een woestijnroos een echte steen?
Ja, het is een groepje kristallen van gips of bariet met zand ertussen.
Kan ik zelf vreemde stenen verzamelen?
Zeker. Begin met stenen die je makkelijk kunt krijgen, zoals labradoriet, septaria, pyriet en woestijnroos. Tips vind je in mijn eerste stenenverzameling.
Waar deze stenen voorkomen
Elke stip is één bekende plek. Veel van deze stenen komen op meer plaatsen voor. Dat staat op de museumkaart. Hawaï is te klein op deze kaart, daarom staat Pele's haar bij IJsland. Fulgurieten ontstaan ook in de Sahara en op veel andere zandvlaktes. De stip staat bij Florida, waar een recordbuis van bijna 5 meter vandaan komt.
Tip: beweeg of klik op een genummerde marker voor meer informatie over de vondst.
Een paar momenten, geen ranglijst
Deze pagina heeft geen officiële tijdlijn van ontdekkingen. De bolletjes hieronder zijn alleen ankers: wanneer iets groeide, beschreven werd, of ter vergelijking opdook.
Pyrietzonnen groeien
In de steenkool van Illinois, diep onder de grond.
Moqui-knikkers vormen zich
In het Navajo-zandsteen van Utah.
Ulexiet beschreven
De tv-steen krijgt een naam.
Spectroliet gevonden
In Finland, bij het graven van verdedigingswerken.
Bolletjes op Mars
Een Marsrover vindt blueberries. Die lijken op de moqui-knikkers, maar zijn niet dezelfde stenen.
🏛️ Ontdek verder
Dit artikel maakt deel uit van Stefans Ontdekserie
Loop gerust door naar de volgende zaal. Zo groeit deze pagina stap voor stap uit tot een klein digitaal kristallenmuseum.
Waarom een woestijnroos van gips zacht is, en diamant niet.
Nu liveWaarom hebben mineralen kleur?Kleur door licht, laagjes en een beetje ijzer.
Nu liveDe 10 zeldzaamste kristallen ter wereldZeldzaam is iets anders dan vreemd.
Nu liveHoe ontstaat een geode?Een ronde steen met een verrassing vanbinnen.
Nu liveStenengidsLabradoriet, septaria, pyriet, woestijnroos en de rest van de collectie.