Ontdekserie
De schaal van Mohs: 10 mineralen van zacht naar keihard
Sommige stenen kun je met je nagel krassen, andere krassen zelfs door glas. Ruim 200 jaar geleden bedacht een Duitse geoloog een slimme ladder van tien mineralen om hardheid te vergelijken. Die ladder gebruiken verzamelaars en geologen nog steeds. Wij lopen hem met je af, van het zachte talk tot de keiharde diamant.
Hardheid betekent hier: hoe goed een mineraal tegen krassen kan. Hard is niet hetzelfde als onbreekbaar.
- Hardheid
- 1
- Formule
- Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂
- Kleur
- Wit, grijs, lichtgroen
- Gekrast door
- Je nagel
Krassen of gekrast worden
Wat is hardheid eigenlijk?
Bij de schaal van Mohs gaat het niet om gewicht of om hoe snel een steen breekt.
Een harder mineraal krast een zachter mineraal, nooit andersom. Kwarts (7) krast dus apatiet (5), maar apatiet krast kwarts niet.
Friedrich Mohs was een Duitse geoloog en mineraloog. In 1812 koos hij tien bekende mineralen en zette ze op volgorde van zacht naar hard. Zo kan iedereen met een simpele krasproef zien waar een onbekende steen ongeveer op de ladder hoort.
De stappen zijn niet even groot. Van 9 naar 10 is een enorme sprong. Meet je de hardheid met een machine, dan is diamant ongeveer vier keer zo hard als korund, terwijl ze op de schaal maar één plekje verschillen.
De ladder
Tien mineralen, van zacht naar keihard
Hieronder staan de tien referentiemineralen, van hardheid 1 naar hardheid 10. Bij elk mineraal zie je waardoor het gekrast wordt, of wat het zelf kan krassen.
Talk
Waarom staat talk onderaan?
Talk is het zachtste mineraal van de schaal. Het voelt bijna zeepachtig aan en je kunt het met je nagel krassen. Als je het fijnwrijft, krijg je een zacht wit poeder.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 1
- Formule
- Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂
- Kleur
- Wit, grijs, lichtgroen
- Gekrast door
- Je nagel
- Voelt als
- Zeep of was
- Bekend van
- Talkpoeder en speksteen
Leuke weetjes
- Speksteen, waar mensen beeldjes van snijden, bestaat voor een groot deel uit talk. Daarom is het zo makkelijk te bewerken.
- Talk is zo zacht dat het zelfs een vettig gevoel op je vingers achterlaat.
- Op de schaal staat het op 1, maar dat is gewoon het startpunt. Er bestaan geen mineralen met hardheid 0.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
Gips
Waarom is gips bijzonder?
Gips kun je ook nog met je nagel krassen, maar net iets moeilijker dan talk. Toch vormt dit zachte mineraal de grootste kristallen ter wereld: in de Mexicaanse grot van Naica staan gipskristallen van meer dan tien meter.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 2
- Formule
- CaSO₄·2H₂O
- Kleur
- Kleurloos, wit, soms zandkleurig
- Gekrast door
- Je nagel (net aan)
- Bekende vormen
- Seleniet, woestijnroos
- In onze stenengids
- Seleniet, Woestijnroos
Leuke weetjes
- Seleniet is de heldere, glanzende vorm van gips.
- Een woestijnroos is vaak gips met zandkorrels erin, gegroeid als de blaadjes van een bloem.
- Lees meer over de reuzen van Naica in de 10 grootste kristallen ooit gevonden.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Desert rose (crystal) – Gips of bariet met zand.
Calciet
Waarom is calciet bijzonder?
Calciet is overal: kalksteen, marmer en de witte aanslag in je waterkoker bestaan uit hetzelfde spul. Met je nagel lukt krassen niet meer, met een koperen muntje wel. En een helder stukje calciet laat alles dubbel zien.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 3
- Formule
- CaCO₃
- Kleur
- Kleurloos, wit, oranje, honing, groen
- Gekrast door
- Een koperen muntje
- Bekend van
- Kalksteen, marmer, druipsteen
- In onze stenengids
- Calciet
Leuke weetjes
- Heldere calciet breekt licht in tweeën. Leg hem op een tekst en je ziet elke letter twee keer.
- Druipstenen in grotten zijn meestal van calciet.
- Bekijk ook onze reus uit China: de calcietreus van Wenshan.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Calcite – Dubbele breking en voorkomen.
Fluoriet
Waarom is fluoriet bijzonder?
Fluoriet is een van de kleurrijkste mineralen die er zijn: paars, groen, blauw, geel, vaak meerdere kleuren in één steen. Het woord fluorescentie, oplichten onder blacklight, is zelfs naar dit mineraal vernoemd.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 4
- Formule
- CaF₂
- Kleur
- Paars, groen, blauw, geel, kleurloos
- Gekrast door
- Een stalen spijker of zakmes
- Vorm
- Vaak kubussen of achtvlakken
- In onze stenengids
- Fluoriet
Leuke weetjes
- Veel fluoriet licht op onder ultraviolet licht. Niet alle stukken doen het, dus het blijft een verrassing.
- Fluoriet splijt makkelijk in mooie piramidevormen. Daarom is het een beetje kwetsbaar.
- In de shop vind je fluoriet met prachtige kleurbanden.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Fluorite – Fluorescentie en naamgeving.
Apatiet
Waarom is apatiet bijzonder?
Apatiet zit in jou. Je tanden en botten bestaan voor een groot deel uit een soort apatiet. De naam komt van een Grieks woord voor bedriegen, omdat apatiet vaak op andere mineralen lijkt.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 5
- Formule
- Ca₅(PO₄)₃(OH,Cl,F)
- Kleur
- Blauw, groen, geel, paars
- Gekrast door
- Glas of een goed stalen mes (net aan)
- Vorm
- Zeskantige zuiltjes
- In onze stenengids
- Apatiet
Leuke weetjes
- Tandglazuur is het hardste deel van je lichaam en bestaat grotendeels uit apatiet.
- Daarom zit er in veel tandpasta fluor: dat maakt het apatiet in je tanden sterker.
- Apatiet wordt ook gebruikt om kunstmest te maken, omdat er veel fosfaat in zit.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Apatite – Naamgeving, tanden en botten, fosfaat.
Orthoklaas
Waarom is orthoklaas bijzonder?
Orthoklaas is een veldspaat, de meest voorkomende mineralengroep in de aardkorst. Kijk eens naar een stuk graniet: de roze of zalmkleurige korrels zijn vaak orthoklaas. Vanaf hier kan een mineraal zelf glas krassen.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 6
- Formule
- KAlSi₃O₈
- Kleur
- Roze, zalm, wit, geelachtig
- Krast zelf
- Glas
- Bekend van
- Graniet
- In onze stenengids
- Orthoklaas, Maansteen
Leuke weetjes
- Maansteen hoort ook bij de veldspaatfamilie.
- De naam betekent ongeveer recht breken, omdat het splijt in hoeken van 90 graden.
- Ook zonnesteen en labradoriet zijn veldspaten.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Orthoclase – Naam, splijting en voorkomen in graniet.
Kwarts
Waarom is kwarts bijzonder?
Kwarts is het mineraal dat je het vaakst tegenkomt. Bergkristal, amethist, rozenkwarts en citrien zijn allemaal kwarts. Het meeste zand op het strand ook. Kwarts krast glas en staal, en daarom zijn veel kwartsstenen zo mooi glad te polijsten.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 7
- Formule
- SiO₂
- Kleur
- Helder, paars, roze, geel, bruin, zwart
- Krast zelf
- Glas en staal
- Bekende soorten
- Bergkristal, amethist, rozenkwarts, citrien, rookkwarts
- In onze stenengids
- Alle kwartsen
Leuke weetjes
- Amethist is paarse kwarts, citrien is gele kwarts.
- Kwartskristallen hebben bijna altijd zes zijkanten.
- Wil je weten waarom de ene kwarts paars is en de andere roze? Lees waarom mineralen kleur hebben.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Quartz – Soorten en kristalvorm.
Topaas
Waarom is topaas bijzonder?
Topaas is harder dan kwarts en dat maakt hem geschikt voor sieraden die tegen een stootje moeten kunnen. Pure topaas is kleurloos. De felblauwe topaas die je veel in winkels ziet, heeft zijn kleur meestal door een behandeling gekregen.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 8
- Formule
- Al₂SiO₄(F,OH)₂
- Kleur
- Kleurloos, goudgeel, roze, lichtblauw
- Krast zelf
- Kwarts
- Let op
- Splijt makkelijk in één richting
- In onze stenengids
- Topaas
Leuke weetjes
- Hoewel topaas hard is, kan hij bij een harde klap in één richting splijten. Hard is dus niet hetzelfde als onbreekbaar.
- Natuurlijke blauwe topaas bestaat, maar is meestal heel licht van kleur.
- Wij zijn daar altijd eerlijk over: als een steen behandeld is, vertellen we dat.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Topaz – Kleuren, behandeling van blauwe topaas en splijting.
Korund
Waarom is korund bijzonder?
Korund ken je waarschijnlijk onder een andere naam. Is hij rood, dan heet hij robijn. Alle andere kleuren heten saffier. Na diamant is korund het hardste natuurlijke mineraal op de schaal.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 9
- Formule
- Al₂O₃
- Kleur
- Rood (robijn), blauw en andere kleuren (saffier), grijs
- Krast zelf
- Topaas en alles daaronder
- Gebruik
- Edelsteen en schuurmiddel
Leuke weetjes
- Robijn en saffier zijn dus eigenlijk broer en zus: hetzelfde mineraal, een andere kleur.
- Saffier bestaat ook in roze, geel, groen en zelfs kleurloos.
- Gewone korund wordt gebruikt in schuurpapier en slijpstenen.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Corundum – Robijn, saffier en gebruik als schuurmiddel.
Diamant
Waarom staat diamant bovenaan?
Diamant is het hardste natuurlijke mineraal. Alleen een diamant kan een andere diamant krassen. Het grappige is: diamant bestaat uit precies hetzelfde element als het zachte grijs in je potlood, namelijk koolstof.
🏛 Museumkaart
- Hardheid
- 10
- Formule
- C (koolstof)
- Kleur
- Kleurloos, geel, bruin, roze, blauw, zwart
- Krast zelf
- Alles op de schaal
- Gekrast door
- Alleen een andere diamant
- Familie
- Grafiet in een potloodstift is ook koolstof
Leuke weetjes
- In het potlood zitten de koolstofatomen in plaatjes die langs elkaar schuiven. In diamant zitten ze in een stevig 3D-rooster. Dat maakt het verschil.
- Diamant is hard, maar met een harde klap op de goede plek kan hij toch splijten.
- Ontdek de reuzen onder de diamanten in de grootste diamanten ooit gevonden.
Bronnen en notities
De formules, kleuren en kraswaarden komen uit de gangbare beschrijving van de schaal van Mohs en de mineralenpagina's daarbij. Het zijn referentiewaarden, geen meting van één steen uit de shop.
- Wikipedia, Mohs scale – Referentiemineralen, formules en de krasproef.
- Wikipedia, Diamond – Koolstof en de vergelijking met grafiet.
Zelf proberen
Doe zelf de krasproef
Met spullen uit huis kom je al een heel eind.
| Voorwerp | Ongeveer hardheid | Wat betekent het? |
|---|---|---|
| Je nagel | 2,5 | Krast talk en gips |
| Oud koperen muntje | 3,5 | Krast calciet |
| Glas | 5,5 | Wordt gekrast door orthoklaas en harder |
| Stalen mes of spijker | 5,5 | Krast apatiet nog net |
| Stalen vijl | 6,5 | Krast orthoklaas, maar geen kwarts |
Zo doe je het. Zoek een plekje op de steen dat niet opvalt, bijvoorbeeld de onderkant. Druk het voorwerp stevig tegen de steen en trek een korte streep. Veeg met je vinger. Een echte kras blijft zitten. Poeder van het voorwerp veeg je weg. Doe dit niet op mooie stenen die je wilt bewaren. Gebruik je een mes of spijker, doe het dan samen met een volwassene. Euromunten van 1, 2 en 5 cent zijn verkoperd staal, daarom staat hier een oud koperen muntje. De getallen zijn gangbare richtwaarden.
Bron: Wikipedia, Mohs scale
Rustig uitgelegd
Vragen die vaak langskomen
Korte antwoorden, zodat de ladder makkelijker te volgen is.
Wat is de schaal van Mohs?
Een ladder van tien mineralen, van zacht (talk, 1) tot hard (diamant, 10). Je kijkt welke mineralen een steen kan krassen en welke niet.
Wat is het hardste mineraal?
Diamant, met hardheid 10.
Wat is het zachtste mineraal?
Talk, met hardheid 1. Je kunt het met je nagel krassen.
Is hard hetzelfde als sterk?
Nee. Hard betekent: moeilijk te krassen. Een steen kan heel hard zijn en toch splijten of breken bij een klap. Diamant en topaas zijn daar goede voorbeelden van.
Welke hardheid heeft amethist of rozenkwarts?
Allebei 7, omdat het allebei kwarts is.
Waarom is de schaal van Mohs nog steeds handig?
Omdat je geen dure apparatuur nodig hebt. Met een nagel, een muntje en een stukje glas kun je in het veld al veel ontdekken.
Waar deze schaal vandaan komt
De schaal zelf is een idee, geen vindplaats. Twee plekken horen wel bij het verhaal: Duitsland, waar Friedrich Mohs in 1812 zijn ladder presenteerde, en de Naica-grot in Mexico, waar het zachte gips de grootste kristallen ter wereld vormde.
Tip: beweeg of klik op een genummerde marker voor meer informatie over de vondst.
Van een idee tot een gereedschap
Geboorte- en sterfjaar van Friedrich Mohs volgens Wikipedia.
Friedrich Mohs geboren
Hij wordt geboren in Duitsland en groeit uit tot geoloog en mineraloog.
De hardheidsschaal
Mohs presenteert tien bekende mineralen op volgorde van zacht naar hard.
Mohs overlijdt
De schaal blijft daarna wereldwijd in gebruik.
Nog steeds de krasproef
Verzamelaars en geologen gebruiken de schaal nog steeds, ook zonder dure apparatuur.
🏛️ Ontdek verder
Dit artikel maakt deel uit van Stefans Ontdekserie
Loop gerust door naar de volgende zaal. Zo groeit deze pagina stap voor stap uit tot een klein digitaal kristallenmuseum.
De reuzen bovenaan de schaal, van de Cullinan tot de Motswedi.
Nu liveWaarom hebben mineralen kleur?Waarom de ene kwarts paars is en de andere roze.
Nu liveMijn eerste stenenverzamelingKlein beginnen, goed kijken, rustig groeien.
Nu liveKristallen verzorgen en bewarenZachte stenen zoals seleniet en calciet hebben extra zorg nodig.
Nu liveStenengidsZoek de mineralen van deze ladder terug in de gids.